Ég bara varð að skella þessari grein eftir sjálfa mig inn á bloggið. Þetta er svo góð pæling:
Kona?
Hvað er kona? Þetta er ein af þessum spurningum sem virðast í fljótu bragði svo auðsvaranlegar en verða við nánari skoðun uppsprettur mikilla heilabrota. Í þeim orðum sem koma hér á eftir mun verða leitast við að rannsaka þessa spurningu örlítið út frá texta heimspekingsins, rithöfundarins og femínistans Simone De Beauvoir ,,Hitt kynið”.
Grein Beauvoir er mjög áhugaverð lesning og fjallar í grófum dráttum um það hvers vegna staða kvenna í mannlegu samfélagi hefur um allan heim verið sú sama og staða undirokaðra minnihlutahópa, þegar þær eru helmingur mannkynsins og þar af leiðandi alls ekki í minnihluta. Beauvoir byrjar á því að minnast á hinar ýmsu deilur sem sprottið hafa upp um kvenréttindi og varpar jafnframt fram nokkrum áleitnum spurningum um hvað það sé, þetta fyrirbæri sem kallast kona. Eins og Beauvoir bendir á, hafa margir reynt að svara þessu og í kjölfarið varpað fram litskrúðugum skilgreiningum og alhæfingum um konur. Því hefur oft verið haldið fram að kvenleikinn sé í hættu, sem er reyndar dálítið einkennileg fullyrðing þar sem það er nóg af konum til í heiminum. Það virðist því ekki endilega vera samansemmerki á milli þess að vera kvenkyns og að búa yfir kvenleika. Svo að haft sé orðrétt efir Beauvoir: ,,Samkvæmt þessu eru allir kvenkynseinstaklingar af tegundinni maður ekki endilega konur. Þeir verða að eiga hlutdeild í þessum dularfulla veruleika sem er í útrýmingarhættu og við köllum kvenleikann.”
Beauvoir bendir á að hlutverk konunnar sem kvendýrs nægi ekki til að skilgreina hana. Konan er skilgreind út frá karlinum, en ekki út frá eigin forsendum. Með þessu á hún við að mannkyninu sé í raun og veru ekki skipt í tvö jafnmikilvæg kyn: karl og konu. Ef að hlutirnir væru svo einfaldir þá væri hugtakið kvenréttindi eflaust ekki til af því að jafnrétti væri sjálfgefið. Mannkyninu er skipt í ,,kynið” sem eru karlar og ,,hitt kynið” sem eru konur. Karlar eru ,,aðal” en konur eru ,,auka”. Þetta sést berlega ef orðið kona á ensku ,,woman” er rannsakað. ,,Wo” er aðeins viðskeyti sem þýðir ,,með” og er skellt fyrir framan ,,man” sem þýðir karl. Orðið ,,woman” þýðir því ,,with man” eða ,,með karli” og er ævaforn skilgreining á konu. Hún er eitthvað sem er með karli og er því í raun ekki til sem sjálfstæð vera. Jafnvel héldu margir spekingar og rithöfundar því fram að líkami karlsins væri eins og Biblían segir, skapaður í mynd Guðs en að líkami konunnar væri eins konar frávik, líkami sem væri gersneyddur merkingu nema um leið væri talað um karllíkamann. Eins og Beauvoir segir sjálf: ,,Vilji ég gera grein fyrir sjálfri mér neyðist ég fyrst til að segja: ,,Ég er kona”. Þessi sannleikur er sá grunnur sem allar aðrar fullyrðingar byggja á. Karl byrjar aldrei á því að lýsa sér sem einstaklingi af ákveðnu kyni. Það er sjálfgefið að hann er karl.”
Þessi niðurstaða Beauvoir er ef til vill eitthvað sem flestir hafa ekki leitt hugann að fyrr, en það er ekki hægt að véfengja að hún hefur rétt fyrir sér. Hve oft hefur maður sjálfur ekki lesið grein eða ritgerð og orðið yfir sig undrandi þegar það opinberast í lok textans að hann er skrifaður af konu? Af því að hvergi er minnst á kynferði höfundarins áður, þá gerir maður á sjálfvirkan hátt ráð fyrir því að hann sé karl.
Beauvoir bendir á að konan sé kölluð ,,kynið” af því að hún birtist karlinum fyrst og fremst sem kynvera. Hann sjálfur er aðalatriðið, sjálfveran, en konan er ,,Hinn” eða hitt kynið. Beauvoir heldur því fram að hugmyndir karla um sjálfa sig taki ekki mið af konunni en aftur á móti sé karlinn viðmiðið í mynd konunnar af sjálfri sér. Ekki er víst að þessi fullyrðing eigi algjörlega við um sjálfsmynd kvenna í dag, en vissulega eimir af henni í upplifun margra kvenna á sjálfum sér. En margar konur nú til dags hafa hreinlega byggt upp nýja sjálfsmynd sem byggir á því að það séu í raun karlar sem séu þessir ,,Hinir” en konurnar séu ,,Sjálfsverur”. Þrátt fyrir það er ekki hægt að neita því að slíkum rótgrónum hugsanahætti er erfitt að breyta því að hann gegnumsýrir allt í okkar daglega lífi eins og má auðveldlega sjá á almennum málvenjum þar sem karlkynið er notað yfir það almenna en kvenkynið um eitthvað afmarkaðara.
Beauvoir bendir á að hugtakið ,,Hinn” sé jafngamalt vitundinni. Það hefur alltaf verið fyrir hendi tvískiptingin í ,,Sjálfið” og ,,Hinn” en hún þarf ekki endilega að eiga eingöngu við aðgreiningu kynjanna. Það sést greinilega á þeirri einföldu staðreynd að ekkert samfélag gæti skilgreint sig sem sérstaka heild eða ,,Sjálf” án þess að það sé einhver ,,Hinn” fyrir hendi. Einnig á þetta við okkur öll sem einstaklinga. Við höfum okkar eigin sjálfsvitund sem auðvitað skiptir okkur mestu máli, vitund annarra er ,,Hitt”, eitthvað annað og utan við okkur sjálf.
En Beauvoir telur að aðgreining kynjanna í ,,Sjálfið” og ,,Hinn” hafi sérstöðu borið saman við áðurnefnda hluti. Ef litið er á samfélög, þá fyrirfinnast alls staðar viðskipti, samningar og ýmis konar vensl sem draga úr óskoraðri merkingu hugtaksins ,,Hinn” og sýna hve afstætt það er. Bæði einstaklingar og hópar neyðast til þess að sjá að sambandið á milli þeirra er byggt á gagnkvæmni. Ef þú ferð í heimsókn til ókunnugs lands þá ert þú sjálfur skyndilega orðinn ,,Hinn” í augum heimamanna. Hvers vegna á þetta ekki við um kynin? Beauvoir spyr: ,,Hvernig getur staðið á því að þessi gagnkvæmni milli kynjanna hefur ekki verið viðurkennd, að annar af gagnstæðu aðilunum hefur haldið því fram að hann sé sá sem skipti máli og hafnar alfarið gagnkvæmi, hafnar því að hann sé afstæður andspænis hinum, sem um leið er skilgreindur sem hreinn og tær annarleiki?” Þetta er mjög merkileg spurning. Beauvoir veltir því fyrir sér hvernig standi eiginlega á því að konur hafa ekki dregið yfirráð karla í efa miklu fyrr og af miklu meiri hörku? Hvers vegna hafa konur, sem eru ekki í minnihluta og sem standa ekki í einangruðum hópi í sínu eigin samfélagi heldur dreifast um það allt, ekki staðsett sjálfar sig sem ,,Sjálfsverur” ? Þessar spurningar geta hljómað einkennilega í eyrum margra núna í dag þar sem að vissulega eru margar konur farnar að skilgreina sjálfar sig af mun meiri heilindum sem ,,Sjálfsverur”. Ætla má að fullyrðing Beauvoir um að ástæðan sé sú að aðgreining kynjanna sé líffræðileg staðreynd en ekki tímabil í mannkynssögunni eins og t.d. þrælahald í Ameríku, sé raunsönn.
Í aldalangri samveru kynjanna hefur parið karl og kona orðið grundvallareining þar sem hvor helmingur er tengdur hinum órjúfanlegum böndum. Þetta veldur því að það er ekki hægt að kljúfa samfélagið á grundvelli kyns eins og hægt er á grundvelli þjóðernis eða litarháttar. Þetta segir Beauvoir vera vandamál konunnar: ,,...hún er Hinn í heild þar sem hvorug forsendan getur án hinnar verið.” Þetta er einmitt vandinn. Ætla mætti að þessi gagnkvæmni myndi auðvelda frelsun kvenna en það hefur ekki gerst. Það sem gerir karlinn háðan konunni, líffræðileg þörf byggð á kynferðislegri þrá og þrá eftir afkomendum, hefur ekki veitt konum neins konar aukið vald vegna þess að sambandið á milli kynjanna hefur framan af ekki byggst á jafnrétti heldur frekar líkst sambandi herra og þræls. Þrællinn (konan) gengst við sinni þörf fyrir herranum (karlinum) og býr við það að vera honum háður en herrann gengst ekki við sinni þörf fyrir þrælnum í sambandi þeirra. Þetta veldur því að það skiptir ekki máli hve knýjandi þörfin er fyrir báða aðila sambandsins, hún vinnur alltaf í þágu kúgarans gegn hinum undirokaða.
Það er einnig áhugavert að lesa það sem Beauvoir skrifar um ábyrgð konunnar sjálfrar á þeirri stöðu óréttlætis sem hún býr við. Það getur verið þægilegt að vera í hlutverki þrælsins. Þannig er hægt að forðast efnahagslega áhættu en ókosturinn er sá að um leið forðast konan að taka frumspekilega áhættu sem fylgir frelsi og sjálfstæði. Með þessu sviptir einstaklingurinn sig gildi og er í raun firrtur og óheill gagnvart sjálfum sér.
Það getur vel verið að einhverjum þyki Beauvoir fara offari í þessum lýsingum sínum á ójafnri stöðu kynjanna og vissulega á sú gagnrýni rétt á sér miðað við batnandi aðstæður marga kvenna í dag. Skrif Beauvoir innihalda ef til vill nokkur atriði sem eru orðin úrelt, en samt ekki svo mjög. Enn þann dag í dag búa konur víðsvegar um heiminn við grófa mismunun á grundvelli kynferðis og sumar þeirra gera sér ekki einu sinni grein fyrir því vegna þess að þær eru of uppteknar við að leika hlutverk ,,Hins”. Það er einnig algjörlega rétt hjá Beauvoir að margir ,,upplýstir” karlar sem segja konur ekki lengur þurfa að berjast fyrir réttindum sínum af því að þær séu orðnar jafnar körlum, sanna með þessum fullyrðingum sínum að þeir skynja ekki hin djúpu áhrif mismununarinnar sem konur verða stöðugt fyrir. Þeir gera sér hvorki grein fyrir þeim hindrunum sem konur verða fyrir vegna kynferðis né skynja þeir djúpstæði sinna eigin forréttinda vegna kynferðis. Sú sjálfsafneitun sem þörf er á til þess að hætta að líta á sjálfan sig sem hina einu og sönnu algildu ,,Sjálfsveru” er gríðarleg og ef til vill flestum körlum ofviða. En ef að sú er staðreyndin þá þýðir það ekki að málstaður jafnréttis sé vonlaus. Konur ættu ekki sætta sig við hlutskipti sitt og una sér vel við að vera ,,Hinn”. Það er ekki bara siðferðisleg viðleitni að hafa vilja til að staðfesta tilvist sína sem sjálfsveru, heldur siðferðisleg skylda allra kvenna. Það er svívirðilegt að heyra til kvenna sem segjast stoltar af því að vera ekki femínistar og að þær þoli ekki “rauðsokkur”. Þær vanvirða allt það starf sem hefur verið unnið í þágu kvenréttinda en telja sjálfar mjög eðlilegt að njóta ávaxta þess. Að halda að það sé óþarfi að standa vörð um kvenréttindi í nútímasamfélagi er mjög hættulegt, því það er ekkert sem segir að þær breytingar sem hafa orðið til batnaðar í jafnréttisbaráttunni vari á sjálfvirkan hátt að eilífu. Ef að konur ætla einhvern tímann að standa jafnfætis körlum sem fullgildir fulltrúar tegundarinnar maður, þá verða þær að halda áfram að brjóta sig út hlutverki ,,Hins”. Að vera stöðugt fastur í því hlutverki er slæmt. Það gefur konum neikvæða sjálfsímynd og brenglað sjálfsmat jafnframt því að hefta stórlega alla möguleika þeirra til þess að nýta og þroska hæfileika sína til hins ýtrasta. Þar sem að konur eru um helmingur mannkyns hljóta slík höft að vera tap fyrir allt samfélagið en ekki bara kvenna. Samveru kynjanna þarf að móta upp á nýtt þar sem bæði eru ,,Sjálfsverur” út frá eigin forsendum og bæði gera sér grein fyrir því að þær forsendur eru gagnkvæmar og að þau séu ,,Hinn” í augum hvors annars. Aðeins þegar þessu takmarki hefur verið náð verður hægt að segja sigurinn sé unnin og að jafnrétti kynjanna hafi verið komið á.
Nínos hefur tjáð sig
